مولانا جلال الدين محمدبن سلطان العلماء بهاء الدين محمد بن حسين بن احمد خطيبي بكري بلخي" كه در كتاب ها از او به نام هاي "مولاناي روم"," مولوي" و "ملاي روم" ياد كرده اند، يكي از بزرگترين و تواناترين عرفاي نام‌‏آور و يكي از درخشان ترين ستاره هاي آسمان ادب فارسي است.

 مریم آموسا

جلال الدين محمد" فرزند "بهاء الدين"، در ششم ربيع الاول سال 604 هجري در بلخ متولد شد و در آغاز اين سفر طولاني كه 5 و 6 ساله بود كه هنگام عبور از نيشابور همراه پدرش به ديدار "شيخ فريدالدين عطار" رسيده بود. شيخ كتاب "اسرار نامه" را به او داده و درباره او به پدرش گفته بود "اين فرزند را گرامي دار، زود باشد كه از نفس گرم , آتش در سوختگان عالم زند". بعيد نيست كه معتقدان و مريدان "مولوي" بعد از مشاهده مقامات او در دوران سالمندي چنين پيشگويي را از زبان "عطار" درباره عهد خردسالي او كرده باشند.
بعد از وفات "سلطان العلماء" ، سال 628 يا 631 ،فرزندش "جلال الدين محمد" به خواهش مريدان پدر بر مسند وعظ و تذكر و فتوي و تدريس نشست، بي آنكه تا پيش از آن قدمي در طريقت نهاده باشد، اما اندكي پس از فوت پدر، يكي از شاگردان و مريدان پدر، "سيد برهان الدين"، محقق ترمذي در طلب استاد به قونيه رسيد و چون "بهاء ولد" درگذشته بود، تربيت و تعليم "مولانا" را بر عهده گرفت و او را به مسافرت و تحصيل در جلسه دمشق برانگيخت و اين سفرها 7 سال به طول انجاميد و پس از بازگشت به دستور "برهان الدين" مدتي را به رياضت گذرانيد و پس از آنكه از بوته آزمايش گذشت و در مقام تعليم و تربيت قرار گرفت و بدين ترتيب مدتي كه گذشت و "شمس الدين محمد بن علي بن ملك داد تبريزي" به يكباره بر سر راه "مولانا" قرار گرفت و ديدارش "مولانا" را به يكباره دگرگون كرد كه درباره اين رويداد افسانه ها بسيار بافته اند كه گاه مبالغه آميز نيز به نظر مي رسد."مولانا" با ديدار شمس به مقامات دنيوي پشت كرد و دست ارادت از دامان ارشاد "شمس" برنداشت تا اينكه "شمس" در سال 645 هجري به دست عده‌‏اي از شاگران متعصب "مولانا" كه گويا فرزندش نيز در آن ميان بود، كشته شد. در اين هنگام "مولانا" 41 ساله بود و مدتي را در تشويش و اضطراب در انتظار "شمس" گذرانيد و عاقبت به تصور آن كه او را در دمشق خواهد يافت، به آنجا سفر كرد. ولي پس از نا اميدي از يافتن او به قونيه بازگشت. در حالي كه اين ديدار و آشنايي انقلابي در وجود او به وجود آورد و تاثيري شگرف بر روح و جسم و جان و آثارش گذاشت، پس از "صلاح الدين فريدون"،"مولوي" معروف به "زركوب"،توجه "مولانا" را نسبت به خود جلب كرد و پس از وي، "حسام الدين چلبي" جانشين او شد و "مولانا" را ترغيب كرد تا "مثنوي معنوي" را بسرايد.
زندگي واقعي "مولانا" به عنوان يك شاعر شيفته بعد از سال 642 و انقلاب حال او آغاز شد و از آن پس همواره خود را وقف ارشاد و تربيت عده اي از سالكان خانقاه خود كرد و وفات "مولانا جلال الدين" در پنجم جمادي آخر سال 672 اتفاق افتاد، مرگ وي در قونيه به صورت واقعه اي تلخ تلقي شد، چندان كه تا روز چهلم، مردم سوگوار بودند، پيكر او را در كنار قبر پدرش به خاك سپردند.آرامگاه او وعدگاه عاشقان و صاحب دلان است.
**********************
عبدالكريم سروش: مغز كار مولانا و گوهر كار مولانا خاموشي است
مولوي تخلصش خاموش بود و خاموشي را برگزيده بود و اين‌‏همه حرف كه مي زد از اضطرار بود، لذا با سياست كلي او مناسب همين بود كه كمتر بگويد يا اگر مي گويد گفته هاي خود را نيارايد،زينت نكند و در بند لفظ و قافيه نماند به همين دليل در آن غزل مشهور ديوان شمس مي گويد:
" اي خمشي مغز مني پرده آن نغز مني" 

مغز كار مولانا، گوهر كار مولانا خاموش بودن است و سخن گفتن‌‏هايش پرده اي مي كشد بر روي مغز كار او . اما خصائص ديگري كه كلام مولانا دارد به گمان من هيچ شاعري را در زبان پارسي پيدا نمي كنيم كه احتمالا در همه ادبيات همه زبان ها هم پيدا نخواهيد كرد كه در باب عشق و دلدادگي چنين سخناني كه برخاسته از تجربه عميق و مستقيم اوست گفته باشد. داوري من در رابطه با همه زبان ها داوري محتاطانه اي است و به قطع و يقين نمي گويم ،اما كسان ديگري اين سخن را گفته اند و قائلاني دارد، اما در زبان پارسي و زبان عربي با اطمينان نسبتا كاملي مي توانم بگويم كه مولانا از اين جهت بي نظير است و همين بزرگترين پيام مولوي به كل تاريخ بشريت بوده است، كشفي بوده است كه توسط او صورت گرفته يك كشف انسان ساز و يك نياز شخصيت آفرين، يك معجزه اي كه مرده را زنده مي كند، گريه را خنده مي كند و او هم به بليغ‌‏ترين بياني و بي تكلف‌‏ترين وجهه اين تجربه را با ديگران در ميان نهاده ، تجربه اي كه هيچ وقت كهنه نمي شود و مثل يك آب تازه و زلال هميشه شما مي توانيد در آن شنا بكنيد. من از وقتي مولوي را شناختم به صفت يكي از اولياء خداوند شناختم و من همنشيني با او را همنشيني با يك ولي الهي مي دانم و اين شعر مولوي را هميشه به ياد دارم كه گفت: "هركه خواهد همنشيني با خدا تا نشيند در حضور اولياء" نشستن در حضور اولياء خدا نشستن در حضور خود خدا است و اولياء خدا هم مرده و زنده ندارند و بدن آنها حجاب آنها است وقتي كه بدن مي رود تازه آزادتر مي شوند و عريان‌‏تر مي شوند و در اشعار خود مولانا هست كه مي گويد:
" چون زرخت تن تهي شد اين بدن تر و خشك خانه نبود آن من"
خانه را ترك مي كنند و مي روند و آزادتر هم مي شوند و الان مولوي است كه در كلامش نشسته است و به گمان من كتاب او مثل قرآن يك كتاب الهامي است و همنشيني با او و كتاب او همنشيني با اولياء خداوند است.
**********************
دكتر محمد رضا شفيعي كدكني: آفاق عاطفي مولانا جلال‌الدين به گستردگي ازل تا ابد است
دكتر محمد رضا شفيعي كدكني درباره حوزه عاطفي غزليات شمس معتقد است:تجليات عاطفي شعر هر شاعري، سايه‌اي از من اوست، كه خود نموداري است از سعه وجودي او و گسترشي كه در عرصه فرهنگ و شناخت هستي دارد. عواطف برخي از شاعران، مثلاً شاعران درباري، از من محدود و حقيري سرچشمه مي‌گيرد، و عواطف شاعران بزرگ از من متعالي.
اما آفاق عاطفي مولانا جلال‌الدين به گستردگي ازل تا ابد، و اقاليم انديشه او به فراخاي هستي است و امور جزئي و ميان‌‏دست در شعرش كمترين انعكاسي ندارد. جهان‌بيني او پوينده و نسبت به هستي و جلوه‌هاي آن روشن است. از اين‌رو "تنوع در عين وحدت" را در سراسر جلوه‌هاي عاطفي شعر او مي‌توان يافت.مولانا در يك سوي وجود، جان جهان را مي‌بيند و در سوي ديگر جهان را. در فاصله ميان جهان و جان جهان است كه انسان حضور خود را در كاينات احساس مي‌كند.
انگيزه اين پويايي را مولانا تضاد دروني اشيا مي‌داند. وي جهان را جهان هست و نيست مي‌خواند، جهاني كه در عين بودن پاي در نيستي دارد، نيستي‌اي كه خود هستي ديگر است. نو شدن جهان زاده تضاد است:
"هله، تا دوي نباشد كهن و نوي نباشد"
اما اين هستي و نيستي از آن صورت هاست و در وراي هستي و نيستي صورت ها، از نظر مولانا، غيب مطلق جاي دارد كه گاه از آن به عدم تعبير مي‌كند و اين عدم با وجود مطلق يكي است.
جهان و جان جهان از يكديگر جدا نيستند، بلكه جان جهان در جهان سريان دارد و بيرون از جهان نيست. اين معني، كه به وحدت وجود تعبير مي‌شود، محور آثار صوفيان قرن هفتم به بعد شده است. بهترين روشنگران اين جهان‌بيني، كه با آنچه در آثار حلاج و برخي ديگر از صوفيان ديده مي‌شود فرق دارد، مولوي و محيي‌الدين ابن‌العربي هستند.
مولانا حق را از فرط شدت ظهور و سريان در كاينات به "هستِ نيست رنگ" تعبير مي‌كند:
"در غيب هست عودي، كاين عشق از اوست دودي
يك هست نيست رنگي كز اوست هر وجودي"
كه در ظهورات گوناگون خود، هر لحظه جلوه و نقشي دارد.
از نظر مولانا انسان در نقطه‌اي ايستاده است كه جهان و جان جهان را احساس مي‌كند: به قول شاعر معاصر در مفصل خاك و خدا، پايگاه انسان در كاينات بالاترين پايگاه است، زيرا انسان عالم اصغر و جلوه‌گاه زيباترين صورت "مطلق" است:
"جمله اجزاي خاك هست چو ما عشقناك
ليك تو اي روح پاك، نادره تر عاشقي"
انسان آزاد و مختار است، از حد خاك مرحله‌ها پيموده تا به درجه انساني رسيده و از اين حد هم فراتر تواند رفت:
"از حد خاك تا بشر چندهزار منزل است
شهر به شهر بردمت، بر سر ره نمانمت"
يا:
"به مقام خاك بودي، سفر نهان نمودي
چو به آدمي رسيدي، هله تا به اين نپايي"
عشق مولانا به شمس تبريز، در حقيقت عشق اوست به انسان كامل. از نظر صوفيه انسان كامل، در تاريخ، ظهورات گوناگوني داشته است. انسان كامل در هر عصري تجلي و ظهوري دارد، كه به ولي يا جلوه حقيقت محمديه از آن عبارت مي‌شود.
يكي از درونمايه‌هاي غزليات مولانا وطن اصلي انسان است و شوق بازگشت او به آن وطن. وطن در نظر صوفيه مصر و عراق و شام نيست،
عالم نه جاي (ناكجاآباد) است ." حُبّ الوطن مِنَ الايمان" را هم بر پايه همين مفهوم تفسير مي‌كنند:
"خلق چو مرغابيان زاده به درياي جان
كي كند اينجا مقام مرغ كزان بحر خاست؟"
عشق قوه محركه همه كاينات و در همه اجزاي هستي ساري و جاري است و اين معني يكي ديگر از درونمايه‌هاي فكري مولاناست:
عشق نيز همچون عالم، بي‌آغاز و انجام است :"شاخ عشق اندر ازل دان بيخ عشق اندر ابد."
جهان‌بيني مولانا شعر او را از لحاظ گستردگي حوزه عاطفي و هيجان هاي روحي و سيلاب هاي رواني و پويايي و بيقراري ممتاز ساخته و در زبان شعر او منعكس شده و به آن تحرك و شوري بي‌نظير ارزاني داشته است.
**********************
دكتر غلامرضا اعواني :عشق اصلي مولانا نزد خداست
" دكتر غلامرضا اعواني" نيز معتقد است "مولانا" عشق اصلي را نزد خدا مي داند، او عشق اصلي را بسان زرناب مي داند. در حالي كه عشق انساني ما فقط زراندود است، "مولانا" مثالي مي زند مبني بر اينكه آتش سرخ است‌‏, نور آن سفيد است و چوب در حال سوختن هم منشا دود است. او معتقدست عشق ما دود دارد، در حالي كه عشق خدا پاك است. 

در نظر "مولانا" زر انسان جنبه حقانيت دارد.عشق انسان تنها زراندود زر اصلي يعني خداست "مولانا" معني شناسي است كه به حقايق و اسراري پي مي برد كه به انسان اختصاص دارد، خدا خود گفته است كه به انسان همه اسراسر را با قيد كل ها آموخته است.يعني حقايق همه اسرار الهي در انسان ظهور دارد.بنابراين او وجود جامع و الهي و مظهر اسم الله است.
"مولانا معتقد" است كه انسان نبايد به مرده وجود فاني دل ببندد، بلكه بايستي به وجود ازلي حضرت حق دل ببندد.
مولانا" عقل را بر جزئي و كلي تقسيم مي كند، عقل كلي نزد او همان عشق است ،"مولانا" از عقل مكتسبي و قراردادي هم سخن مي گويد.
"مولانا" آنچه با عشق تضاد دارد، عقل جزئي و دنيايي است كه منكر عشق مي شود
**********************
دكتر محمد خوانساري :مولوي شاعر قصه هاست
" دكتر محمد خوانساري", عضو فرهنگستان ادب پارسي نيزمولانا را شاعر قصه ها مي داند و معتقد است : "مولانا" دقايق معرفتي را در جامي مي ريزد و از آن شراب مردم را بيخود مي كند.
معمولا شارحان "مثنوي" توجه شان بيشتر به سمت معنا و وجوه معرفت شناسانه اوست . "مولانا" علاوه بر پرداختن به ابعاد معنوي در آثارش به خصوص در "مثنوي" به صورت نيز اهميت ويژه اي قائل است. او در بيان داستان و پروردن قهرمان ها بسيار موفق است.
و‌‏ خواننده با اين قهرمان ها همراه و همدل مي شود و در نهايت روي داستان تكيه مي كند."مولوي" شاعر قصه‌‏هاست.در زمان "مولانا" كساني بوده اند كه حرفه شان قصه گويي بوده است و عده زيادي را دور خود جمع مي كرده و برايشان قصه تعريف مي كرده اند، بايد اقرار كرد كه "مولوي" دست كمي از آنها نداشته است.
وقتي خواننده قصه هاي "مولوي" را با اصلش مقايسه مي كند، در مي يابد كه او چنان داستان ها را رنگ‌‏ آميزي مي كند و تفصيل مي دهد كه تعجب تمام وجود خواننده را مي گيرد.
داستان هاي "مولوي" نه فقط به لحاظ شكل، بلكه از لحاظ موضوع هم متنوع است. شما مي توانيد در داستان هاي "مثنوي" از كمدي و تراژدي تا داستان هاي ترس آور و روايت از زبان حيوانات را هم ملاحظه كنيد.
**********************
دكتر محمد بقايي:"مولانا" و "اقبال" تلاش را زندگي و عدم تحرك را مرگ مي دانند
دكتر محمد بقايي" ( ماكان ) " معتقد است ، به جز "گلشن راز" همه مثنوي‌‏هاي اقبال لاهوري همه در بحر "مثنوي مولانا" يعني رمل مسدس سروده شده است. او 15 غزل در استقبال از غزل هاي "مولانا" سروده وبسياري از مفردات مثنوي مولانا را در آثار خود به كار گرفته است . "اقبال" در تمام آثارش از "اسرار خودي" تا "ارمغان مجاز" دلبستگي شديد خود را به افكار "مولانا" ابراز مي داد تا جايي كه از او با نام‌‏هاي مرشد و پير ياد مي‌‏كند تا آنجا كه گفت‌‏: فكر من در آستانش در سجود 

"اقبال" در "جاويد نامه" خود كه به سبك "ارداوير افنامه" , "سير العباد سنايي" و "كمدي الهي دانته" به نگارش درآورد،"مولوي" را به عنوان راهنماي سفر خيال خود بر مي گزيند و اين مبين احترام عظيم براي مرشد و مراد خود است و عقل و عشق را در او مي‌‏جويد.
"اقبال" در جاي جاي آثارش فوايد آموزه‌‏هاي عرفاني , اجتماعي و فلسفي "مولانا" را برگرفته و بيان مي كند."اقبال" خود را مبلغ انديشه‌‏هاي "مولانا" مي داند و رسالت خود را اين مي داند كه با ترويج "مولانا" و افكارش در شرق عالم (مسلمانان ) تحرك پديد آورد تا حركتي را كه از خود دارند ز بيگانه نجويند.
"مولانا" و "اقبال" تلاش را زندگي و عدم تحرك را مرگ مي دانند و هر دو رسيدن به جاودانگي را به ميزان تلاش آدمي مي دانند، هر دو با زمينه تفكرات پيش از خود آشنا بودند، هر دو در قلمرو عقل حضور دارند، ولي نمي خواهند ماوراء عقل را تجربه كنند.هر دو شاعر جهاني اند , شعر شان فلسفي, اجتماعي و عرفاني است.
********************
محمد علي موحد:خصيصه اصلي شاهكارهاي مولانا تفكر و هنر است
محمد علي موحد درباره اينكه آنچه كه موجب شده مولانا در دنياي امروز براي ما جاذبه و كشش داشته باشد معتقد است: مي‏خواهيد دريابيد كه چگونه و چرا مولانا براي ما در اين روزگاركشش و جاذبه دارد؟ چرا و از كجا مردم زمان ما با مولانا همدردي و همدلي احساس مي‏كنند؟اين مغناطيس القلوب كيست كه دل‏ها را مي‏ربايد؟ اين مرد كه در گوشه‏اي از جهان هفتصد و پنجاه سال پيش مي‏زيست در كلام و پيام او چه جوششي و درخششي، چه سرّي هست كه جان ‏عارف و عامي را مي‏شوراند.
يادآوري اين نكته‏ها كمترين فايده‏اش آن است كه اگر كسي اعلاميه حقوق بشر را مي‏خواند به‏سوابق 2500 ساله آن بينديشد و به ريشه‏هاي ديني و عرفاني آن توجه كند و بداند كه اين‏آرمان‏هاي ارجمند كه امروز در قالب الفاظ و عبارت‏هاي تازه عرضه مي‏شود همان گم‏گشته‏هاي‏كهن قرون و اعصار است و آن كه مثنوي را مي‏خواند با ديدي تازه در آن بنگرد. هركس كه با ديدي تازه و از سرِ تأمل در مولانا نگاه كند نكته‏هاي فراوان در او كشف مي‏كند. مولانا در ساحت‏آفرينش فكري و هنري از سرآمدان و برجستگان عالم است و خصيصه اصلي شاهكارهاي تفكر و هنر آن است كه سر از چنبره زمان و مكان برمي‏كشند و در هر دور و زمان مي‏توانند با مردم آن‏دور و زمان هم‌‏زبان گردند. قابل بازخواني و بازشناسي هستند. مولانا را كه شهسوار عرصه‏خلاقيت است بايد از نو خواند و از نو شناخت.
********************
دكتر مهدي دهباشي:مولانا" با مقدمات علمي وارد سير و سلوك عرفاني مي شود
دكتر مهدي دهباشي" در خصوص "مولانا و انديشه هاي عرفاني "مولانا" معتقد است: عرفان "مولوي" , عرفاني است كه علاوه بر اين ويژگي ها ( رياضت , عبادت , زهد ) عشق الهي را چاشني تمام اين مراتب و مقامات و مراحل سير و سلوك كرده است، يعني عرفان "مولوي" , عرفان عاشقانه است و عشق الهي سر تا سر وجود او را فرا گرفته است. "مولانا" از تعليمات "برهان الدين ترمزي" كه از عرفاي به نام بوده , دستور رياضت و تهذيب نفس گرفته و سال ها تحت تربيت او به مراتب عاليه عرفان و مقامات عرفاني دست يافته است و به همين جهت بعد از دوران رياضت استاد عرفان (ترمزي) قريب به اين مضمون را به او مي گويد كه تو پس از اين رياضت ها به عالي ترين مقامات عرفاني دست يافته اي و بايد ارشاد و هدايت خلق را شروع كني.
"مولوي" از عرفاي به نامي است كه مراحل عرفان را پس از تحصيل علوم اسلامي طي كرده است و از علوم رسمي بهره وافر جسته است. بنابراين عرفان او عرفان عاشقانه است كه گاهي همراه با اسماء و ذكر نيز بوده است.
"مولانا" با مقدمات علمي وارد سير و سلوك عرفاني مي شود و در اين راه كاملا از كتاب و سنت تبعيت مي كند، نمونه هاي فراواني از آيات و تفسير آيات و احاديث در اشعار او ديده مي شود."مولانا" با استفاده از حديثي قدسي كه من كه خداوند هستم , گنج پنهاني بودم , دوست داشتم كه شناخته شوم , عالم را آفريدم تا شناخته شوم , در فلسفه، اين حديث انگيزه خلقت از عشق الهي به خود است و اين عشق توام با معرفت است كه "مولانا" آن را در بيتي زيبا بيان كرده است .
********************
مولانا از سنت شاعران و عارفان عصر خود عدول كرده است
دكتر سيروس شميسا معتقد است: مولانا شاعري است كه معتقد به سنت شاعري دوران خود نبود در سنت شاعري ايران خيلي از كلمات اين اجازه را نداشته اند كه وارد بدنه شعر بشوند، مثلا اگر حافظ را پاي چوبه دار مي بردند، حاضر نبود در شعرش خربزه يا قورباغه را وارد كند، اما در غزليات مولانا اين اتفاق مي افتد. مولانا در" فيه مافيه" شان شاعري خود را بيان كرده است و به شدت شاعران سنتي را مورد انتقاد قرار داده است. 

مهمترين كليد درك آثار مولانا را خواندن آثار پسر او، سلطان ولد است سلطان ولد در تمام عمر همراه پدر بود و اگر كسي "رباب نامه" را بخواند گويي مولانا زنده شده است و خود شرحي بر غزليات و مثنوي نوشته است.
شاعراني كه در مقام اولياء الله قرار مي گيرند- كه داستان آنها چيز ديگري است-و شاعراني سنتي مانند انوري كه مولانا به شدت به نقد آنها پرداخته است . سلطان ولد در لابه لاي شرح و تفسير غزليات و مثنوي به سخنان فوق كه همان سخنان پدرش است، اشاره كرده است
معمولا در ايران سبك به عنوان سبك دوره متعارف است و شاعران بزرگ همواره از سبك شخصي برخوردار بوده اند و كشف سبك يك شاعر يك اتفاق بسيار مهم است .غبطه هر سبك شناسي درگير شدن با سبك شاعر است و با گفتن اين مطلب كه مولانا عارف بوده است، كسي نمي تواند به سبك او پي ببرد، چرا كه مولانا همان گونه كه از سنت شاعري خود عدول كرده است از سنت عرفاني عصر خويش نيز عدول كرده است .به طوري كه برخي به تكفير او پرداخته اند. مثلا وقتي" عراقي" به قونيه مي رود در كلاس درس مولانا حاضر نمي شود و به كلاس درس "صدرالدين قونوي"مي رود.
مولانا برخلاف عرفاي هم عصرش خانقاه نداشت و در همان مدرسه اي كه اصول فقه را به شاگردانش مي آموخت، بعدها مجلس سماع برپا كرده بود. حتي بسياري از مشايخ به مولانا مي گفتند كه ذكر تو چيست و او در پاسخ گفت من ذكري ندارم.
********************
محمدرضا برزگر خالقي:غم از نظر مولانا دوري از معشوق واصل خويش است
غم از نظر مولانا غرور و خودبيني، جفا كردن، فرو رفتن در معاصي و شهوات، دوري از معشوق و اصل خود و اسير صفات سفلي شدن، است از آن‌‏جا كه انسان مغرور، همه چيز را براي خود و درخدمت خويش مي‌‏خواهد، چنين مي‌‏انديشد كه همه امور مورد علاقه‌‏اش بايد براي او نه تنها فراهم باشد، بلكه از زوال و نيستي هم به‌‏دور باشد، بنابر اين وقتي با نبود آن روبه‌‏رو مي‌‏شود دچار غم و اندوه مي‌‏شود.از ديدگاه مولانا مجموعه عالم به صورت عقل كل است و مقصود از عقل كل خداوند است.
مولانا معتقد ست يكي از علل غم، طول امل است و ترس از طول امل در كلام حضرت علي (ع) هم آمده است در مفهومي كلي و عام، مولانا، غم را زاده عقل و اراده عمل خود بشر مي‌‏داند و عوامل برطرف كننده غم از نگاه مولانا عبارتند از: سرعت جريان روح عارف، با حق بودن، و...
مولانا در شعري معنوي غم را از طرف خداوند مي‌‏داند و با توجه به اعتقادات قدما، جگر، دل و سينه را محل غم برمي‌‏شمارد و وي اعتقاد دارد كه رنج در عالم خاك است.
مولانا بزرگترين شادي‌‏ها و غم‌‏ها را مربوط به وصال مي‌‏داند كه وصل، اصل شادي است و اگر همه پديده‌‏هاي هستي صوري باشد، وصال به معشوق معنا مي‌‏يابد.
مولانا رسيدن به ثبات در شادماني را مستلزم ارضاي نيازهاي فيزيولوژيك، امنيتي، محبت و احترام مي‌‏داند. آن‌‏چه كه از ديدگاه مولانا باعث پايداري و اصالت در شادي مي‌‏شود، عبارتند از اصالت در شادي و خوشي، عارضي بودن غم، برتري داشتن شادي بر غم، ماندگار بودن شادي و شادي كه حاصلش حق اليقين بودن است.
از روشن ترين جلوه هاي شخصيت شادمان مولانا را روي آوردن او به موسيقي است موسيقي و سماع سلاح ستيز با افسردگي و خمودي است، سماع حركتي دوراني و منظم است و موسيقي نيز حركت است، حركتي ظريف و وسيع؛ كوبيدن بر تارها و آلات خاموش طرب و به لرزش انداختن ذرات و در نهايت پاي‌‏كوبي همه چيز.
قسمتي از شادي‌‏هاي مولانا نتيجه فراواني ارتباط روحي او با طبيعت است، از ميان خنده‌‏هايي كه مولانا به طبيعت نسبت مي‌‏دهد، بيش از همه خنده گل به خنده او شبيه است، چرا كه هر دو معشوق ازلي‌‏اند و خنده هميشگي آن‌‏ها موهبتي الهي است.